Πρώτη έκδοση — Μάρτιος 2026

Ας φανταστούμε ένα σακάκι σχεδιασμένο να προσαρμόζεται σε αλλαγές βάρους, σε καθημερινές και επίσημες περιστάσεις, τον χειμώνα και την άνοιξη. Αντί για πολλά σακάκια, ένα ευέλικτο θα αρκούσε. Με την ίδια λογική μπορεί —και πρέπει— να σχεδιάζεται και η κατοικία. Ωστόσο, οι περισσότερες κατοικίες εξακολουθούν να σχεδιάζονται για έναν μόνο, σταθερό τύπο νοικοκυριού.

Η συζήτηση για το στεγαστικό επικεντρώνεται σε αριθμούς: 100.000 κατοικίες τον χρόνο, ένα εκατομμύριο μέχρι το 2030. Η συλλογιστική μοιάζει απλή: ανεπαρκής προσφορά σημαίνει ότι πρέπει να χτίσουμε περισσότερα και ταχύτερα. Κι αν όμως η κρίση δεν είναι μόνο ποσοτική, αλλά και σχεδιαστική;

Πολλές πόλεις διαθέτουν ήδη επαρκή οικιστική επιφάνεια, αλλά εξακολουθούν να μην μπορούν να καλύψουν τη ζήτηση για κατοικία. Μεγάλο μέρος του στεγαστικού δυναμικού παραμένει εγκλωβισμένο σε μεγάλες, υποκατοικημένες ή ανελαστικές κατοικίες. Το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζει σε σπίτι που θεωρείται υπερβολικά μεγάλο για το νοικοκυριό του. Ο καλύτερος σχεδιασμός της κατοικίας μπορεί να απελευθερώσει αυτό το ανεκμετάλλευτο δυναμικό.

Σήμερα, η κατοικία αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως εμπορικό προϊόν και όχι ως κοινωνική υποδομή. Οι κατόψεις γίνονται τρισδιάστατα φύλλα Excel: άκαμπτες, τυποποιημένες και βελτιστοποιημένες για βραχυπρόθεσμη αποδοτικότητα. Την ίδια στιγμή, η κοινωνία γίνεται ολοένα πιο σύνθετη και μεταβαλλόμενη: ανασυγκροτημένες οικογένειες, ενήλικα παιδιά που επιστρέφουν στο πατρικό, ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι, ζευγάρια με παιδιά που έχουν φύγει από το σπίτι, συγκατοικήσεις, οικογένειες μετά από έναν χωρισμό και μονογονεϊκές οικογένειες.

Όταν ο σχεδιασμός αγνοεί αυτές τις πραγματικότητες, οι κατοικίες απαξιώνονται. Οι άνθρωποι αναγκάζονται να μετακομίσουν όχι επειδή τα σπίτια τους είναι πολύ μικρά, αλλά επειδή δεν ανταποκρίνονται πλέον στη ζωή τους. Με ευέλικτες και προσαρμόσιμες κατόψεις, πολλά νοικοκυριά θα μπορούσαν να μείνουν περισσότερο στο σπίτι τους, να συγκατοικήσουν πιο αρμονικά ή και να δημιουργήσουν νέα σπίτια στο υπάρχον απόθεμα. Ο καλός σχεδιασμός βελτιώνει την καθημερινότητα των κατοίκων και μειώνει την πίεση για νέες κατοικίες.

Η κάτοψη είναι το ισχυρότερο εργαλείο για τον σχεδιασμό καλύτερων κατοικιών. Ύστερα από πολύχρονη έρευνα για την προσαρμοστικότητα της κατοικίας, αναπτύξαμε αρχές σχεδιασμού που εφαρμόσαμε στο START-Ivry, στο ευρύτερο Παρίσι: 288 ευέλικτες κατοικίες σε πέντε κτίρια, σχεδιασμένες έτσι ώστε, μέσω διαίρεσης και προσαρμογής, να μπορούν να οδηγήσουν σε περίπου 350 ανεξάρτητες κατοικίες.

Ζουμ στην «Ιδανική» τομή (κατοικίες προσαρμοσμένες στους σύγχρονους τρόπους ζωής) © STAR strategies + architecture

Η διαφοροποίηση των νοικοκυριών © STAR strategies + architecture

Το έργο συνδυάζει κοινωνικές κατοικίες, ενδιάμεσες κατοικίες και κατοικίες ελεύθερης αγοράς. Αποδεικνύει ότι η προσαρμοστικότητα δεν απαιτεί ούτε πρόσθετη επιφάνεια, ούτε υψηλότερο κόστος κατασκευής, ούτε νέες τεχνολογίες — μόνο καλύτερα σχεδιασμένες κατόψεις. Έξι από αυτές είναι:

1 — Η υπερευέλικτη κατοικία δύο υπνοδωματίων

Τα περισσότερα σπίτια με δύο υπνοδωμάτια σχεδιάζονται για ένα μόνο, σταθερό νοικοκυριό. Στην πράξη, μπορούν —και συχνά καταλήγουν— να φιλοξενούν δύο: γονείς με ένα ενήλικο παιδί, δύο συγκάτοικους, έναν ηλικιωμένο με έναν φροντιστή ή ένα ζευγάρι που νοικιάζει το δεύτερο υπνοδωμάτιο.

Οι συμβατικές κατόψεις σπάνια υποστηρίζουν τέτοιες συμβιώσεις. Η έλλειψη ιδιωτικότητας δημιουργεί εντάσεις και οδηγεί στην αναζήτηση ξεχωριστής κατοικίας.

Μια καλά σχεδιασμένη κατοικία δύο υπνοδωματίων μπορεί να εξασφαλίσει αυτονομία χάρη σε δύο σαφώς διαχωρισμένα υπνοδωμάτια, χωρίς άμεση γειτνίαση και με οπτική ιδιωτικότητα· το ένα κοντά στην είσοδο, με πρόβλεψη για μελλοντική εγκατάσταση μικρής κουζίνας· και δύο μικρά μπάνια. Έτσι, δύο νοικοκυριά μπορούν να μοιράζονται άνετα ένα σπίτι. Μια έξυπνη κάτοψη μπορεί να αποτρέψει την ανάγκη για μία επιπλέον κατοικία.

Ενεργοποίηση της μικρής κουζίνας (kitchenette) στο δεύτερο υπνοδωμάτιο (START-Ivry) © Παραχώρηση του ιδιοκτήτη

2 — Η διαιρούμενη κατοικία

Κατοικίες με τρία ή περισσότερα υπνοδωμάτια συχνά υποχρησιμοποιούνται όταν τα παιδιά φύγουν. Οι γονείς παραμένουν λόγω συναισθηματικού δεσμού με το σπίτι, οικονομικών περιορισμών ή έλλειψης κατάλληλων εναλλακτικών.

Η διαιρούμενη κατοικία σχεδιάζεται εξαρχής με πρόβλεψη για όλες τις λειτουργικές, τεχνικές και νομικές απαιτήσεις που θα επιτρέψουν τον μελλοντικό διαχωρισμό της σε δύο κατοικίες. Ο ιδιοκτήτης διατηρεί το τμήμα που χρειάζεται, ενώ το υπόλοιπο γίνεται μικρή ανεξάρτητη κατοικία για ένα ενήλικο παιδί ή έναν φροντιστή ή μπορεί να ενοικιαστεί ή να πωληθεί, αποφέροντας συμπληρωματικό εισόδημα στη σύνταξη.

Έτσι προστίθεται μία κατοικία στο υπάρχον απόθεμα χωρίς να κατασκευαστεί πρόσθετη επιφάνεια. Αν περισσότερα σπίτια που κατασκευάστηκαν τα τελευταία σαράντα χρόνια είχαν σχεδιαστεί με αυτόν τον τρόπο, η σημερινή έλλειψη θα ήταν σημαντικά μικρότερη.

3 — Το επιπλέον δωμάτιο

Μερικές φορές αρκεί ένα επιπλέον δωμάτιο: για τη γέννηση ενός παιδιού, την εργασία από το σπίτι, τη φιλοξενία ενός ηλικιωμένου γονέα που χρειάζεται φροντίδα ή τη διαμονή ενός παιδιού χωρισμένων γονέων τα Σαββατοκύριακα.

Διάφορες στρατηγικές επιτρέπουν την απόκτησή του. Για παράδειγμα, το «plug» είναι ένας εξώστης που μπορεί να κλείσει και να μετατραπεί σε κατοικήσιμο δωμάτιο περίπου 9 m². Το «αρθρωτό (modular) καθιστικό» το οποίο οργανώνεται κατά μήκος της πρόσοψης και διαθέτει τουλάχιστον δύο παράθυρα, δύο θερμαντικά σώματα, δύο σημεία φωτισμού και δύο ηλεκτρικές παροχές, επιτρέποντας τον διαχωρισμό ενός μέρους του. Η «μετακινούμενη κουζίνα» μπορεί να τοποθετηθεί στο καθιστικό, απελευθερώνοντας τον χώρο που καταλάμβανε για κάποια άλλη χρήση.

Σε κάθε περίπτωση, οι χωρικές, τεχνικές και νομικές προϋποθέσεις προβλέπονται στον σχεδιασμό. Ένα επιπλέον δωμάτιο επιτρέπει σε ένα νοικοκυριό να παραμείνει στο σπίτι του για πολλά περισσότερα χρόνια.

Μπαλκόνι «Plug» πριν και μετά το κλείσιμό του (START-Ivry) © Nicolas Trouillard

Modular καθιστικό (START-Ivry) © Παραχώρηση του ιδιοκτήτη

Μετακινούμενη κουζίνα (START-Ivry) © STAR strategies + architecture

Η συγκατοίκηση συνδέεται συνήθως με φοιτητές ή προσωρινή διαμονή. Όταν όμως σχεδιάζεται σωστά, μπορεί να αποτελέσει ουσιαστική απάντηση στον αυξανόμενο αριθμό μονοπρόσωπων νοικοκυριών.

Το 2012 αναπτύξαμε μια τυπολογία που ονομάζουμε co-residence. Κάθε κάτοικος διαθέτει ευρύχωρο ιδιωτικό υπνοδωμάτιο με δικό του  μπάνιο, ενώ η κουζίνα, το καθιστικό και η τραπεζαρία χρησιμοποιούνται από κοινού. Φιλοξενεί τρεις έως έξι κατοίκους.

Σε σύγκριση με έξι ανεξάρτητα διαμερίσματα, μπορεί να μειώσει τη συνολική επιφάνεια και την κατανάλωση ενέργειας έως και κατά 45%, δημιουργώντας παράλληλα δίκτυα αμοιβαίας υποστήριξης. Σε αντίθεση με το co-living, με τον σχεδόν ξενοδοχειακό χαρακτήρα του, λειτουργεί στην οικεία κλίμακα της κατοικίας, προσφέροντας ιδιωτικότητα χωρίς να θυσιάζει την αίσθηση της κοινότητας.

5 — Η τυπολογία PLUS

Η κατοικία ορίζεται συνήθως από τον αριθμό των υπνοδωματίων. Ωστόσο, πολλά νοικοκυριά δεν χωρούν στις συμβατικές κατηγορίες. Μονογονεϊκές οικογένειες, χωρισμένοι γονείς με κοινή επιμέλεια και άνθρωποι που εργάζονται από το σπίτι χρειάζονται περισσότερο χώρο, όχι όμως ολόκληρη την επιφάνεια ή το κόστος της επόμενης κατηγορίας.

Η τυπολογία PLUS προσθέτει λίγα τετραγωνικά και ενσωματώνει έναν χώρο PLUS: έναν μικρό, εξοπλισμένο χώρο με το δικό του παράθυρο, θέρμανση, φωτισμό και ηλεκτρισμό, ανοικτό προς το καθιστικό αλλά αρκετά μεγάλο για ύπνο ή εργασία.

Αν μια κατοικία ενός υπνοδωματίου έχει επιφάνεια 43 m² και μια κατοικία δύο υπνοδωματίων 62 m², τότε μια κατοικία PLUS ενός υπνοδωματίου μπορεί να έχει περίπου 52 m². Προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα της μεγαλύτερης κατηγορίας χωρίς να απαιτεί ολόκληρη την πρόσθετη επιφάνειά της. Λίγα προσεκτικά σχεδιασμένα τετραγωνικά μέτρα μπορούν να καταστήσουν περιττά πολλά περισσότερα.

Χώρος PLUS: ανοικτός / κλειστός (START-Ivry) © Παραχώρηση του ιδιοκτήτη

Πολλά μονοπρόσωπα νοικοκυριά δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή κατοικία, εν μέρει λόγω της απροθυμίας να μειωθεί το μέγεθος των κατοικιών, παρά τη συνεχή αύξηση των μικρών νοικοκυριών στην Ευρώπη.

Μια μικρή κατοικία μπορεί να προσφέρει εξαιρετική ποιότητα ζωής — αρκεί να έχει σχεδιαστεί προσεκτικά. Οι μικρές κατοικίες απαιτούν ευρηματικό σχεδιασμό, πολύ πιο απαιτητικό από ό,τι συνηθίζεται σήμερα, ώστε κάθε τετραγωνικό μέτρο να αξιοποιείται στο μέγιστο. Όσο μικρότερη είναι μια κατοικία, τόσο πιο ευφυής πρέπει να είναι ο σχεδιασμός της.

Βελτιστοποιημένες κατόψεις, με ακριβή τοποθέτηση πορτών, παραθύρων και θερμαντικών σωμάτων, μεγαλύτερα ύψη ορόφου που επιτρέπουν πατάρια και έξυπνη διαβάθμιση των υψών μπορούν να μειώσουν την κατοικήσιμη επιφάνεια κατά 25% έως 40%, χωρίς να υποβαθμίζεται η ποιότητα ζωής. Σχεδιάζουμε επίσης τις μικρές κατοικίες ώστε να μπορούν αργότερα να συνενωθούν με γειτονικές μονάδες, αν αλλάξουν οι τάσεις ως προς το μέγεθος των νοικοκυριών και η ζήτηση στραφεί ξανά σε μεγαλύτερες κατοικίες.

Οι καλά σχεδιασμένες μικρές κατοικίες δεν αποτελούν συμβιβασμό, αλλά στρατηγική: προσαρμόζουν την επιφάνεια στις πραγματικές ανάγκες, μειώνοντας παράλληλα το οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος.

Ζουμ στην «σημερινή» τομή (κατοικίες ακατάλληλες για τους σύγχρονους τρόπους ζωής) © STAR strategies + architecture

Ο ρόλος του σχεδιασμού… και του αρχιτέκτονα

Μαζί, αυτές οι στρατηγικές προσφέρουν μια διαφορετική απάντηση στην έλλειψη: κατοικίες που παραμένουν λειτουργικές για περισσότερα χρόνια και εξυπηρετούν περισσότερους ανθρώπους.

Εκτιμούμε ότι η προσαρμόσιμη κατοικία θα μπορούσε να μειώσει την ανάγκη για νέα οικοδόμηση κατά περίπου 40%, και ενδεχομένως περισσότερο. Ο ακριβής αριθμός μπορεί να συζητηθεί· η αρχή όχι. Το οικιστικό απόθεμα περιέχει τεράστιο αναξιοποίητο δυναμικό. Ο κακός σχεδιασμός το σπαταλά.

Ωστόσο, ένα δομικό εμπόδιο περιορίζει την ευρεία εφαρμογή τους. Οι εταιρείες ανάπτυξης ακινήτων καθορίζουν ολοένα και περισσότερο τον σχεδιασμό της κατοικίας μέσω τυποποιημένων τυπολογιών, πριν οι αρχιτέκτονες εμπλακούν ουσιαστικά. Οι αρχιτέκτονες συχνά καλούνται να σχεδιάσουν την όψη αφού η κάτοψη έχει ήδη καθοριστεί. Έτσι, οι κατόψεις βελτιστοποιούνται για βραχυπρόθεσμη αποδοτικότητα και όχι για μακροπρόθεσμη προσαρμοστικότητα.

Η τυποποίηση και η προκατασκευή παρουσιάζονται ως οι κύριες λύσεις. Όμως η ταχύτερη κατασκευή κακοσχεδιασμένων κατοικιών κινδυνεύει να παγιώσει για πολλές γενιές διαρρυθμίσεις που γρήγορα θα απαξιωθούν.

Η αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης δεν αφορά μόνο την κατασκευή περισσότερων κατοικιών ή την ταχύτερη οικοδόμησή τους. Απαιτεί επίσης να επανέλθει ο ευφυής σχεδιασμός της κάτοψης στο κέντρο της παραγωγής κατοικίας.

Μια νέα αφήγηση για την κατοικία

Χρειαζόμαστε μια νέα αφήγηση για την κατοικία: με επίκεντρο τους ανθρώπους, όχι τα φύλλα Excel. Οι ευέλικτες και προσαρμόσιμες κατοικίες δεν είναι ακριβότερες — στο START-Ivry τις κατασκευάσαμε με κόστος 1.580–1.750 €/m² το 2019 — και δεν απαιτούν ούτε μεγαλύτερες επιφάνειες ούτε νέες κατασκευαστικές μεθόδους. Απαιτούν ευφυΐα εκεί όπου χτυπά η καρδιά του σπιτιού: στην κάτοψη.

Όπως με ρώτησε κάποτε ένας developer: «Γιατί όλη αυτή η προσπάθεια να βελτιώσουμε την κατοικία, Beatriz; Τα πουλάμε όλα — όσο κακά κι αν είναι». Η φράση αυτή αποκαλύπτει το πρόβλημα.

Ο σχεδιασμός κατοικιών που προσαρμόζονται στους ανθρώπους και μειώνουν την ανάγκη για νέα οικοδόμηση δεν είναι ουτοπία. Είναι εφικτός, επείγει και αποτελεί συλλογική ευθύνη. Το να κατασκευάζουμε εκατομμύρια κακοσχεδιασμένα σπίτια ταχύτερα θυμίζει τη μαζική παραγωγή εκατομμυρίων ακατάλληλων σακακιών: όσα κι αν φτιάξουμε, δεν θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων — και θα τους αναγκάζουν να αναζητούν ένα άλλο που να τους ταιριάζει.

Tο Έργο START-Ivry στο Ivry-sur-Seine στην ευρύτερη περιοχή του Παρισιού © Nicolas Grosmond

***

Βιογραφικό – Beatriz Ramo

Η Beatriz Ramo είναι Ισπανίδα αρχιτέκτονας και πολεοδόμος και ιδρύτρια του γραφείου STAR strategies + architecture στο Ρότερνταμ. Θεωρείται μια από τις πλέον αναγνωρισμένες φωνές στον τομέα της συλλογικής κατοικίας και διερευνά μέσα από την έρευνα και το υλοποιημένο έργο της πώς ο σχεδιασμός της κατοικίας μπορεί να ανταποκριθεί στις μεταβαλλόμενες ανάγκες των νοικοκυριών και να συμβάλει στην αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης. . Υπερασπίζεται την προσαρμόσιμη κατοικία ως απάντηση στην αυξανόμενη τυποποίηση του οικιστικού αποθέματος, κυρίως μέσα από το έργο της START-Ivry. Το έργο έχει λάβει πολλά διεθνή βραβεία, μεταξύ των οποίων το Γαλλικό Εθνικό Βραβείο ARVHA Γυναικών Αρχιτεκτόνων 2024 στην κατηγορία Original Work, τα Jury Award και People’s Choice Award στα AZ Awards 2025, καθώς και ένα ADC Gold Cube το 2026.
https://st-ar.nl/

Πνευματικά δικαιώματα
© 2026 Beatriz Ramo / STAR strategies + architecture. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος.

Η παρούσα έκδοση, συμπεριλαμβανομένων όλων των κειμένων, αρχιτεκτονικών σχεδίων, διαγραμμάτων, φωτογραφιών και λοιπού γραφικού υλικού, προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα.

Διατίθεται αποκλειστικά για προσωπική, μη εμπορική ανάγνωση και μελέτη. Ενθαρρύνουμε τη διάδοση των ιδεών που παρουσιάζονται στην παρούσα έκδοση και εξετάζουμε ευχαρίστως αιτήματα για αναδημοσίευση ή αναδιανομή. Θα παρακαλούσαμε μόνο να επικοινωνείτε μαζί μας εκ των προτέρων, ενημερώνοντας μας για το μέσο ή την πλατφόρμα στην οποία προορίζεται η δημοσίευση. Κάθε αναπαραγωγή, μετάφραση, αναδημοσίευση, αναδιανομή, ανάρτηση σε πλατφόρμες τρίτων, ενσωμάτωση σε άλλες εκδόσεις, παρουσιάσεις ή εκπαιδευτικό υλικό, καθώς και κάθε εμπορική χρήση, προϋποθέτει την προηγούμενη έγγραφη άδεια του STAR strategies + architecture.

Τα αρχιτεκτονικά σχέδια, τα διαγράμματα, το γραφικό υλικό, το ερευνητικό περιεχόμενο και οι αρχές σχεδιασμού κατοικίας που περιλαμβάνονται στην παρούσα έκδοση αποτελούν πρωτότυπο έργο και παραμένουν πνευματική ιδιοκτησία της Beatriz Ramo / STAR strategies + architecture.

Για άδειες χρήσης, αναπαραγωγής ή μετάφραση:

STAR strategies + architecture
Kipstraat 7B
3011 RR Rotterdam, NL
t 0031 (0) 102135630
contact@st-ar.nl
www.st-ar.nl