Όνομα: Παναγιώτα Μανέτα (Φοιτήτρια Πανεπιστημίου Πατρών – Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών)
Καθηγητές/τριες: Ευρυδίκη Γεωργαντέλη, lham Khuri-Makdisi
Πρόγραμμα: Harvard Summer School in Greece 2025

Η ερευνητική αυτή εργασία εξετάζει τα καστρόπληκτα της Άνω Πόλης Θεσσαλονίκης ως σημείο συνάντησης στέγασης, μνήμης και πολιτιστικών πολιτικών. Δημιουργήθηκαν μετά το 1922 από τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, οι οποίοι, χωρίς κρατική στήριξη, κατέφυγαν σε πρακτικές αυτοστέγασης, χρησιμοποιώντας φτωχά και ανακυκλωμένα υλικά όπως ξύλο, πέτρα και λαμαρίνες. Παρά τον πρόχειρο χαρακτήρα τους, οι κατοικίες αυτές απέκτησαν μορφολογική ταυτότητα και συναισθηματική αξία, καθώς αποτέλεσαν το πρώτο αληθινό καταφύγιο για οικογένειες που είχαν χάσει τα πάντα.

Η τυπολογία τους ποικίλλει από τα απλά ξύλινα παραπήγματα με τσίγκο και τα λιθόκτιστα με πρόχειρη στέγη, έως τις μικτές κατασκευές που συνδύαζαν πέτρα, ξύλο και λαμαρίνες, αλλά και τα πιο εξελιγμένα πολύχωρα παραπήγματα με αυλές, όπου μικρές οικογένειες ή συγγενικές ομάδες συνυπήρχαν γύρω από κοινόχρηστους εξωτερικούς χώρους. Η αρχιτεκτονική τους μαρτυρεί την ευρηματικότητα των προσφύγων, οι οποίοι κατάφεραν να μετατρέψουν την ανάγκη σε καθημερινό τόπο ζωής.

Με την πάροδο των δεκαετιών, τα καστρόπληκτα βρέθηκαν στο στόχαστρο πολεοδομικών σχεδίων, που τα αντιμετώπισαν ως αυθαίρετα εμπόδια στην «ανάδειξη» των βυζαντινών τειχών. Το μεγαλύτερο μέρος των καστρόπληκτων στο τμήμα του Επταπυργίου μεταξύ της κεντρικής και της δυτικής πύλης έχει πλέον κατεδαφιστεί.

Παρά τις πιέσεις και τις κατεδαφίσεις, αποτέλεσαν εστίες αντίστασης και μνήμης, ενώ η επιλεκτική ένταξή τους στη ρητορική της «παραδοσιακής αρχιτεκτονικής» ανέδειξε το παράδοξο της μερικής αναγνώρισης και ταυτόχρονα του αποκλεισμού.

Σήμερα, πολλά καστρόπληκτα συνεχίζουν να κατοικούνται από σύγχρονους πρόσφυγες και μετανάστες, οι οποίοι απορρίπτουν συχνά τα κρατικά κέντρα φιλοξενίας και επιλέγουν να ενταχθούν στον ιστό της πόλης. Οι αφηγήσεις τους δείχνουν ότι οι χώροι αυτοί δεν αποτελούν μόνο μνήμες του παρελθόντος αλλά και ενεργά καταφύγια, που προσφέρουν μια αίσθηση ελευθερίας.

Η παρουσία τους επιβεβαιώνει ότι η μνήμη παραμένει ζωντανή και διαπραγματεύσιμη, όχι στατική. Η περίπτωση ενός κατεδαφισμένου καστρόπληκτου, όπου βρέθηκαν προσωπικά αντικείμενα των τελευταίων ενοίκων, καταδεικνύει με δραματικό τρόπο την απώλεια όχι μόνο αρχιτεκτονικών καταλοίπων αλλά και ολόκληρων βιωμάτων.

Σε διεθνές επίπεδο, η περίπτωση των καστρόπληκτων συνδέεται με τάσεις «gentrification by heritage», όπου η πολιτιστική κληρονομιά χρησιμοποιείται ως μέσο εξευγενισμού και εμπορικής εκμετάλλευσης, εις βάρος των πιο αδύναμων κοινωνικών ομάδων. Θεωρητικοί όπως η Saskia Sassen και ο David Harvey δείχνουν πώς τέτοιες διαδικασίες οδηγούν σε «συσσώρευση μέσω αποστέρησης», με χαρακτηριστικά παραδείγματα σε γειτονιές της Μασσαλίας ή της Μαδρίτης.

Η σύγκριση με την Cañada Real είναι αποκαλυπτική: ενώ τα καστρόπληκτα εντάχθηκαν εν μέρει στη ρητορική της «παραδοσιακής αρχιτεκτονικής» και πολιτιστικής κληρονομιάς, η Cañada Real παραμένει αόρατη στον επίσημο πολεοδομικό λόγο. Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, τίθεται το ίδιο κρίσιμο ερώτημα: αν οι αυτοσχέδιοι χώροι επιβίωσης θα αναγνωριστούν ως ζωντανά τμήματα του κοινωνικού ιστού ή αν θα συνεχίσουν να αντιμετωπίζονται ως τοπία προς κατεδάφιση.